• 12/12/2019 3:42 05

Nta mwimukira wagombye kuba ku isi, isi ni iya twese – Prof Isaie

Abimukira ni bande ?

Ubundi nta « mwimukira » wagombye kuba ku isi. Kuko isi ni uy’umuntu wese. Aho ageze hose, ni ku isi ye. Duhereye ikibazo mu nkomoko, hari imitekerereze nyirabayazana : iriya yemeza ko hari aho umuntu wa mbere yaturutse ; nyuma akajyenda akwira ku isi. Si ukubyibeshaho, ahubwo ntibyuzuye. Kubona ibimenyetso aha n’aha, bigira ibyo byemeza ariko ntibigira ibindi bihakana. Byemeza ibyo gusa, byemeza ko umuntu yahabaye, ariko ntibyemeza ko ariho honyine, ko nta handi ibyo bimenyetso byaba biri, aho abashakashatsi bataragera. Politike nayo izi gufatira aho intege nke zagaragaye hose, ngo izishingireho, izirangirizemo ibibazo ihorana nabyo. Aho abashakashatsi badukanye ikibazo cy’abimukira, hose, politike yahise igishingiraho ibindi bibazo. Ibibazo by’aho abantu bagiye bakomoka bajya gukwira isi, politike yari ikwiye kubirekera abashakashatsi b’abavumbuzi, naho yo ikareba ku buryo bwagutse, ko umuntu akomoka ku isi, ko isi ari iye, ko aho ageze hose ari iwe. Ibyo byaba byoroshye, kurusha kuvangura abari kavukire n’abatari kavukire, cyane ko nta guhitamo utuyira tuvunanye, kandi inzira zigororotse, ari nazo zoroshye zihari. Kubanisha abantu no kubansangiza ibyo bafite biroroshye kurusha guhimbabimba ubwenge n’amayeri yo kubavanguramo « ba kavukire » « n’abimukira ».

Ku rundi ruhande, umuntu kuva aho amateka amutubwirira avuga ko ari umwimukira, ahora ajyenda, anagaruka, ahora yiyaguriraho imipaka : ku isi, mu nyanja, mu kirere ku yindi migabane iri hirya n’isi. Ingoma zikomeye zose n’ibikomangoma byazo ni uko ziyubatse, ni nako n’ubu ziyubaka. Tugarukiye aho imvugo « abimukira », iyo ari politike iyikoresheje, ntigira icyo ivuga n’icyo itavuga, kuko umuntu wese, n’uyikoresha ubwe, yazageraho agasanga nawe ari umwimukira.

Prof Isaie Nzeyimana umuhanga muri filizofiya yasubije ibibazo byacu

Ubuzima hari benshi bugora bakifuza kwimuka, aba bakwiye kwimwa inzira

Abo ubuzima bugora baba bimwa inzira na nde? ijya he? Abantu bashoboye kumva ku buryo bwagutse bazi ko umuntu ari nk’ubusabusa “infiniment petit et infiniment grand », bazi ko isi, isanzure, ahantu n’igihe, bitagira aho bigarukira “temps et espace infinis et en extension infinie”. Umuntu, muri ako kanya k’ubusa busa abayeho ntiyagombye kuba ikibazo. Kugendagenda ku isi ni nko kubona urushishi rutambagira ku kibuga ukarubaza uti: “ugiye he? uragarukira he? uzagaruka ryari”? Rwagusubiza ruti: nanjye simbizi. Kuko ikibuga cyarubanye kigari cyane, ku buryo rutasobanukiwe impamvu n’icyo  kibazo.

Kwimwa inzira ni “administration”. Ahubwo  “administration” yagombye kwitwa koroherezwa inzira, kandi ubanza ari nako inzego zo ku mipaka zitwa. Mu korehezwa inzira hakubiyemo byinshi: aho uturutse, aho unyura n’aho ugiye. Imipaka n’inzego ziyikoreraho si izo kugira ibihugu nk’amagereza yagutse. Hari uburyo politike zikora, niyo zitafunga imipaka, zikagira ibihugu byazo nka gereza zagutse.

Uti ubuzima “hari benshi bugora”. Ibyo nabyo ntibigira ibisobanuro bihagije. Hari ingingo zihagije zerekana ko ibibazo by’b’abimukira, n’abandi bose bari mu kaga nk’akabo, ari ibyo kwitabwaho. -Iyo uroye neza, gukira no gukena ntibigira ibisobanuro; -icyumvika ni uko umuntu ari umwe aho ava akagera hose, ko rero abantu bose ari abavandimwe; -ko ubukire bwa bamwe bufitanye isano n’ubukene  bw’abandi, ko kandi ubukene bwa bamwe nabwo bufitanye isano n’ubukire bw’abandi; -umuntu ashobora kubona ko akize, ariko nta mpamvu yabibonera, n’ukennye nta mpamvu azi zabyo; nta baturage b’ikinyejana iki n’iki, b’igihugu iki n’iki bakwihandagaza ngo bavuge ko Kuba bakize cyangwa bakennye aribo bikomokaho ubwabo; -ubukene cyangwa ubukire bw’imigabane, bw’ibihugu ni umurage gusa, waba mwiza abawufite bakawizihirwamo nk’aho ari bo ukomokaho, waba mubi abawufite nabo bagahorana ipfunwe nkaho aribo ukomokaho; -aho umuntu akorera hashobora kumubera ikibazo cyangwa amahirwe; -hari abakirira aho abandi bakeneye, n’abakenera aho abandi bakiriye. Niyo mpamvu iyo havutse ikibazo “cy’abimukiza”, hatitabwaza abacamanza n’amategeko, ahubwa “abanyakuri” “les sages”, bo bonyine badakumirwa n’amategeko n’imbibi z’imipaka, ahubwo bashobora kwitwararika no gushyira mu gaciro.

 

Perezida Donald Trump arashaka kubaka urukuta rubazitira, murabona bizamuhira?  

Ibyo Perezida ashaka byo kubaka urukuta hagati ya Amerika na Mexique, bishobora kuba atari ikibazo, ahubwo ari uburyo bw’imitekerereze n’imikorere. Politike z’ibihugu bikomeye ntizifatira ibyemezo gusa ku kuri, ahubwo aho ukuri kwerekera. Kuri byo, mu mpaka bigira biba bishyize ukuri ku ruhande;  ukuri ntiguhari, ahubwo kuzagaragara; kandi guhora ari “kuzagaragara”. Ubifashe uko wabyumvise gusa wagirango ni politike n’imikorere isa n’iy’ubushotoranyi. Si ubushotoranyi bweruye, ni ukugira ngo abakora izo politike barebe uko undi wiyumvamo ko asa n’uwashotowe abyitwaramo, bityo bityo. Uroye, izo politique hari ibindi bihugu zitakigeragerezwamo, kuko biziranye neza uko biteye. Ibihugu byarwanye intambara z’isi n’ibyahangaye igihe kirekire mu ntambara y’ubutita ubu biraziranye bihagije, ntibikigeragezanya, kuko bizi uko buri cyose cyabyitwaramo. Mu gihe izo politike z’ibihugu bikomeye, zo, zikora “action/agir”, izindi zihora muri “réaction/réagir”. Kuzikurikira, no gufatira icyemezo uhereye kuko izi politike zaramutse, biba bisa no kuzorohereza : zizi ngo ningira gutya, bariya cyangwa uriya arasubiza nawe atya. Iyo ubikoze nkuko babiteganyaga, nabo baba n’ubundi bari bakwiteze.  Ni nko mu bisakuzo, umwe aterura igisakuzo, undi yikiriza. Usakuza amuheza mu ruhande rw’usubiza gusa ; mu gihe agisubiza, usakuza akaba ariho arashaka ikindi gisakuzo amusakuza. Politike cyangwa umunya-politike wiyemeje guhora akurikira bene izo politike za “sakwe sakwe, soma”, ziratinda zikamuyobya. Ubu Perezida wa Mexique yabaye akuye icyo kibazo mu bizo ajyana, abazwa cyangwa ajyaho impaka mu ruhame. Ni uko.

Uti: “ murabona bizamuhira”? Urukuta hagati y’abantu si ukutamuhira gusa, ahubwo ntirunashoboka. Muri kamere y’umuntu, asanzwe yifitemo kubana n’inkuta nyinshi, muri we, roho ye n’umubiri we byombi bibana nk’ inkuta, mu miryango, muri sosiyete, mu gihugu cye, hose ahahurira n’inkuta, akabana nazo,  ku buryo mu bireho y’umuntu yiremyemo ubudahangarwa”immunité” bwo kubana n’inkuta no kuzirenga. Urukuta, Perezida azarwubakiska, azarugarukiriza he? Hari hasi, hari hejuru, hari hirya, hose hari aho umuntu ashobora kurengera urukuta. Rwaba ari urwo gukumira, no kugabanya, ariko ntirwaba urwo guhagarika « abimukira ».

Ruriya rukuta si urwa mbere ruzaba rugiye hagati ya Amerika na Mexique. N’ubundi  ku ngerero zitandukanya Amerika na Mexique hagiye hubatseho imbibi nazo zirinzwe nk’izo mu bihe by’amakuba n’intambara. Urukuta ashaka si narwo rwonyine ruri ku isi, ahubwo nirwo ruvugisha menshi. Ubu ku isi habarurwa inkuta zisaga 60, ku migabane yose, muri Amerika, muri Afurika y’amajyepfo, mu yo mu batayu bwa Sahara, i Burayi, muri Aziya, mu bihugu by’Abarabu.  Izo nkuta n’imbibi nk’izintambara ubu zibarirwa ku burebure bungana hafi na Km ibihumbi mirongo ine, hafi umuzenguruko w’isi yose. Zose zubatse hagati y’ibihugu bikize, zikumira ibihugu bikennye, cyangwa uturere tw’abaturage bakennye. Hari naho muri Aziya yo hagati, naho harangwa ubusumbane bujya gusa n’ubwirondakoko, hubatwe urukuta ku nsisiro z’abatindi, rubakingiriza ba mukerarugendo. Ahenshi izo nkuta n’inzitiro byitwa “inkuta z’uruterasoni mu bantu”, hari ariko n’aho bazise « urukuta rw’amahoro” rutandukanya abagatolika n’abapolotesitanti. Impamvu abazubaka bazitirira ni ugukumira abimukira, ba magendu, abakora iterabwoba, abagizi ba nabi, abakwirakwiza ibiyobya bwenge, abigometse ku butegetsi.

Igisobanuro  nyacyo zikwiye ni ikimenyetso cy’ubusumbane n’akarengane biri hagati y’abatuye isi. Inkuta si izo gukemura ibyo bibazo, ni izo kurangaza abantu, ni izo gushaka kwerekana ko abakene ari bo bibazo by’isi, ni uguhunga ibibazo nyabyo. Ikindi aho izo nkuta ziri, zirahenze mu byo zubakishije, ibikoresho bizirindishijwe, abazirinda n’abasirikare bazihoraho, badahuga. Ntawamenya niba ubukungu bujya ku rukuta buri ku cyinyuranyo cyo hasi ugereranyije n’ubwari gukemura ibibazo by’abo zikumira. Muri Aziya hari ururinzwe n’abarinzi hafi ibihumbi magana abiri, n’abasirikare hafi ibihumbi mirongo itandatu. Bahari kuzageza ryari? Barahakora iki ?

Aho izo nkuta zose ziri ni urukoza soni. Amerika kuba iri mu batashyigikiraga urukuta rwari hagati mu gihugu cy’Ubudage kuva muri 1961, kuba itababajwe n’isenywa ryarwo muri 1989, ubu ikaba ishaka kurwimurira iwayo, nabyo ni ibindi bitumvikana.

Urukuta cyangwa urubibi rurinzwe ntawamenya gutandukanya abo rukumira, kuko  rukumira bose, abo hirya n’abo hino. Ntabwo rukumira abo muri Mexique gusa, rukumira n’Abanyamerika. Kurwubaka aho hafi ku mbibi za Mexique na Amerika si no gukumirira ibibazo kure, kuko mu binjira muri Amerika banyuze muri Mexique, hari n’ababa baturutse muri Amerika yose yo hagati n’y’amajyepfo.

Abimukira ibihumbi bavuye muri Honduras bagana muri Amerika n'amaguru
Abimukira ibihumbi bavuye muri Honduras bagana muri Amerika n’amaguru

Mwishyize mu mwanya we, kiriya kibazo ntikiremereye cyane?

Sinatinyuka kwishyira mu mwanya we, nka Perezida. Ariko hari impamvu nyishi zituma kiriya kibazo cyakoroha: Icyo Perezida avuga si ukwanga abajya muri Amérika, ni abajyayo ku buryo budahuje n’amategeko y’abinjira. Buri gihugu kigira bene ayo mategeko, bigatandukanira ko ku bihugu bimwe aba akakaye cyane, ku bindi asa n‘ayoroshye; -Amerika ubwayo izi ko idakiriye iwayo gusa, ko ikiriye no mu kurenga imipaka y’ibindi bihugu, mu buryo bunyuranye; -mu rusobe rw’ibihugu, buri gihugu, buri miryango y’abantu, buri mugabane ufite icyo umariye indi; nibo ari ibyo rero, na buri kindi gihugu gifite ibyo cyakubakaho urukuta; -ku isi hose aho urukuta rugiye ruba, rutandukanya abantu bari bafitanye amasano, ibyo bahuriyeho, n’uburyo bahahirana, ari abakize n’abakennye; -Amerika si igihugu cyiyoborwa n’umuntu, ngo abe ari nawe ufata ibyemezo bikomeye wenyine, cyiboyorwa n’abantu, n’inzego zikorera mu buryo bw’imiyoborere yubatse, ku buryo perezida wa Amerika aba ari umukozi wa “système” nk’abandi bakozi bose, kandi ubihugukiwemo; -urukuta rusa n’uruhasanzwe, uko iminsi iba nyinshi, impaka ziyongera ku zindi, urukuta avuga rugenda ruhindura inyito: “urukuta, uruzitiro, kongerera ubushobozi bw’ikoranabuhanga abakozi bo ku mipaka ihasanzwe…”; -kuba ikibazo ubwacyo ari urusobe rw’ibindi bibazo, birimo icy’amoko cyaheze muri turiya duce tw’abatuye isi, birimo icy’abamutoye n’abazongera kumutora ku yindi « Mandat” imwe asigaranye, birimo kuba ari Mexique ruzubakirwaho ikaba ari nayo izahindukira ikarutwerera, birimo ko Amerika na Mexique bitagira urubibi ntarengwa “frontières naturelles, rubitandukanya”,…  ibyo byose bigenda bivangavanga ikibazo, biha icyuho uwashaka kugihakana wese, ari nako bigenda bigica intege. Politike nayo akenshi ivuga ibyo abo ibwira n’ubusanzwe bashakaga kumva; politike igira ibyo ivuga cyane, ariko ikabikora buke; igira n’ibyo ikora cyane ariko yabivuze buke. Urukuta n’ubundi rusa n’uruhasanzwe, iyo Perezida aruvuze, abumwumva bagira ngo ni urwo agiye kuhahanga. Narwo rushobora kuba bimwe mu bibazo politike ivuga cyane, ariko igakora buke. Kubera imiterere y’imiyoborere ya Amerika n’urusobe rw’ikibazo, nirutanubakwa, bizagekwa ku inzego zabihuriyeho zose mu rusobe rwa yego na oya, binavuze ko ntawe bizabazwa.

Abimukira buri gihe ni ingirakamaro aho bimukiye?

Umuntu wese aba yifitemo ingufu n’ubushobozi bihagije. Aho akorera naho hashobora kumubera inzitizi cyangwa andi mahirwe. Abimukira si abantu basanzwe gusa, ni abantu bafite ubwenge bukora birenze ho, ni abantu bamaze kumva ko nyamara bafite ikibazo, ariko bataramenya uko n’aho bagikemurira. Si abantu batigiramo imishinga. Hari ingero nyinshi ku isi zerekana ko abimukira bagiye bagirira akamaro aho bageze, ibihugu n’imigabane bagezemo, cyangwa bajyanywemo. Ikibazo kivuka iyo politike bahasanze cyagwa imico y’abandi bantu bahasanze bafata “abamukira” nk’abazanye ibibazo gusa, aho kubabona nk’abashobora kuba hari izindi mbaraga n’ubushobozi bifitemo kandi bazanye.

Ni ryari baba akaga aho bimukiye?

Ubusanzwe ariko nta n’igihugu cyafunze imipaka yacyo ku buryo kitagerwamo. Haba hari amategeko y’uko abantu bajya mu kindi gihugu; hari n’imico n’imyitwarire y’umuntu uko abana n’abandi neza, atabakwegamo ibibazo. “Abimukira” babera ibibazo aho bimukiye n’aho baturutse ku buryo bunyuranye: – iyo mu gihugu bagezemo bakomeje kucyitwaramo nk’abimukira koko, iyo badashoboye kwivanga  n’abo bahasanze, ngo bakore igihugu cyimwe; umuntu wese agira uko yitwa “identité”, kandi imwe gusa, “identité” y’umuntu, niyo yaba ari umwimukira, si ijanisha rya 50% by’aha ntuye na 50%  byaho naturutse; -iyo bakomeje kwitwara nk’abakene koko, nkabakwiye guhora bafitiwe impuhwe, iyo bakomeje kwibeshya ko ubukungu bw’aho bimukiye bushobora kuba bwaraturutse iwabo; – iyo bakorera amafaranga yagombye kubatunga ariko bagakomeza kwitwara nk’abatindi b’urukozasoni, kuko yose bayohereje aho bakomoka; ibyo nabyo iyo bikabije bihungabanya ubukungu bw’igihugu bimukiyemo, cyane cyane iyo nabwo butari busanzwe bukomeye; – iyo bakomeje kwimukana ingeso n’imico mibi; – iyo babaye indiri zo gutorezwamo udutsiko tw’ubugizi bwa babi, ubwo ari bwo bwose; – iyo bikozemo amatsinda ahungabanya ubutegetsi bw’ibihugu bakomokamo no guhembera ibibazo by’amakimbirane, by’intambara n’iby’iterabwoba aho baturutse.

*************

4 Ibitekerezo

  • Ibyo Professor avuga nibyo.Imana yaturemye kugirango “dusangire” iyi si,dukundana.Nkuko Intangiriro 11:1 havuga,kera isi yose yari igihugu kimwe,kivuga ururimi rumwe.Ibihugu byazanywe n’intambara.Intambara nazo zizana “nationalism”.Uretse ko intambara nyinshi zisigaye ari “civil wars” (abenegihugu birwanira).Nukubera ko Urukundo Imana idusaba rwabuze.Nibyo biteza intambara,genocides,akarengane,kwikubira imitungo,ruswa,ubusambanyi,icyenewabo,etc…Kubera ko abantu bananiye Imana,yashyizeho umunsi wa nyuma,ubwo izakura mu isi abantu bose bakora ibyo itubuza.Hanyuma isi izaba paradizo,ituwe n’abantu bakundana gusa kandi bumvira Imana.Nibwo “migrants-refugees” (abimukira) bazavaho.

  • Professor niba abivuga ashingiye kw’iyobokamana nibyo ariko ntirihagije kuko twe abantu twishyiriyeho ibidutandukanya byinshi kuburyo ibyo Professor avuga umuntu yabifata nk’icyifuzo !

  • Ariko kuva na kera no muri bibiliya bagaragaza ko abimukira babagaho, buri muryango wagiraga ubutaka bwabo abandi bataza guturamo

  • Hahaha uyu mugabo azampe ikibanza ku butaka bee niba isi ari iya twese.Urakina ku mwana Nyina arwaye ibere sha!

Subiza

Your email address will not be published. Required fields are marked *