• 14/12/2019 9:22 21

Me Mugisha yatsinze Leta ku ngingo zimwe na zimwe zitandukanye n’ibiri mu Itegeko Nshinga

Kuri uyu wa gatatu, Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko Ikirego ikirego Me Richard Mugisha yari yarugejejeho asaba ko zimwe na zimwe mu ngingo zasohotse mu gitabo giteganya ibyaha n’ibihano muri rusange zivamo cyangwa zigashyirwa mu byaha mbonezamubano zirimo eshatu zivuga ku gucana inyuma kw’abashakanye, ubushoreke no guta inshingano z’urugo, hari zimwe zavanywe mu gitabo izindi ziranozwa, izindi ziguma kuba uko zimeze.

Me Mugisha Richard imbere n’Abavoka be basohotse mu cyumba cy’Urukiko rw’Ikirenga

Isomwa ry’Urubanza ryari riteganyijwe ku isaha ya saa sita zuzuye kuri uyu wa gatatu, ariko ryakerewe umwanya muto.

Inteko y’Abacamanza bane bayobowe na Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga Prof Sam Rugege yabanje gusoma ibiri mu ngingo esheshatu, zo mu gitabo giteganya ibyaha n’ibihano muri rusange, Me Mugisha Richard yaregeye avuga ko zitandukanye n’ibiri mu Itegeko Nshinga.

Izo ngingo zirimo iya 136, iya 138 n’iya 139 zivuga ku busambanyi bujyanye no gucana inyuma kw’abashakanye, ubushoreke no guta inshingano z’urugo n’ibihano biteganywa birimo n’igifungo.

Me Mugisha yari yareze asaba ko izo ngingo zivanwa mu byaha bifungirwa zigashyirwa mu byaha mbonezamubano kugira ngo habeho ubutabera bwunga.

Urukiko rw’Ikirenga mu isesengura n’imikirize y’urubanza kuri izi ngingo, rwavuze ko ‘Ibika bibiri by’ingingo ya 136 yo mu gitabo kigena ibyaha n’ibihano muri rusange, bidaha uwakorewe icyaha uburenganzira bwo kwisanzura no kuba yahagarikisha urubanza yaregeye aho rwaba rugeze hose, kuko ngo Umucamanza ashobora kubyanga.

Rwanzuye ko ibyo bika bivaho muri iyo ngingo, ahubwo igika cya gatatu cyayo kikuzuzwa kikandikwa neza ngo: “Uwahemukiwe ashobora gusaba guhagarika ikurikirana ry’urubanza aho rwaba rugeze hose iyo yisubiye akareka ikirego ke. Kureka urubanza cyangwa irangiza ryarwo bigira ingaruka ku wakoranye icyo cyaha n’uregwa.”

Ingingo ebyiri, iya 138 n’iya 139 zo mu gitabo kigena ibyaha n’ibihano muri rusange zivuga ku buharike no guta inshingano z’urugo, na zo Urukiko rw’Ikirenga rwasanze zitanyuranye n’ibiteganywa n’Itegeko Nshinga mu ngingo ya 18,  kuko ngo guhana ibyaha bivugwamo bitabangamiye ubwisanzure bw’umuryango.

Izo nta cyazikozweho zagumye uko zimeze mu itegeko.

 

Me Mugisha yatsinze Leta ku ngingo zibangamiye ubwisanzure bw’Itangazamakuru zinavanwa mu itegeko

Urukiko rw’Ikirenga rwafashe umwanzuro wo kuvana mu gitabo kigena ibyaha n’ibihano ingingo ya 154 n’iya 233 kuko zinyuranya n’ibiteganywa n’ingingo iya 15 n’iya 38 z’Itegeko Nshinga, zivuga ku bwisanzure bwo kubona amakuru no gutanga ibitekerezo ku itangazamakuru.

Prof Sam Rugege wasomye ikemezo cy’Urukiko ati “Urukiko rwemeje ko ingingo ya 154 iri mu gitabo giteganya ibyaha n’ibihano muri rusange ivanwaho kuko inyuranyije n’ibiri mu ngingo ya 38 y’Itegeko Nshinga.

Ingingo ya 233 y’itegeko riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange inyuranyije n’ibiteganywa n’ingingo ya 15 n’iya 38 y’Itegeko nshinga na yo ikaba ivanyweho.”

Ingingo ya 154 yavanywe mugitabo kigena ibyaha n’ibihano cyasohotse muri Werurwe 2018, yavugaga  Gusebya mu ruhame imihango y’idini:

“umuntu wese usebya mu ruhame imihango y’idini ibimenyetso byaryo n’ibikoresho by’imihango yaryo akoresheje ibikorwa, amagambo, ibimenyetso, inyandiko, amarenga cyangwa ibikangisho abigiriye aho imihango y’idini igenewe gukorerwa, isanzwe ikorerwa aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n’urukiko ahanishwa igifungo kitari munsi y’iminsi 15 ariko kitagera ku mezi 3 n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda atari munsi y’ibihumbi ijana (Frw 100.000) ariko atarenze ibihumbi maga abiri (Frw 200 000) cyangwa kimwe gusa muri ibyo bihano.”

Ingingo ya 233 na yo yavanywe mu gitabo kigena ibyaha n’ibihano, yavugaga Gukoza isoni Abayobozi b’igihugu n’abashinzwe umurimo rusange w’igihugu.

Igira iti “Umuntu wese ukoza isoni mu magambo, ibimenyetso cyangwa ibikangisho, inyandiko cyangwa ibishushanyo umwe mu bagize Inteko Nshingamategeko mu gihe akora umurimo yatorewe cyangwa biturutse kuri uwo murimo, umwe mu bagize Guverinema, abashinzwe umutekano cyangwa undi wese ushinzwe umurimo rusange w’igihugu mu gihe akora umurimo ashinzwe cyagwa ari we biturutseho aba akoze icyaha.

Iyo abihamijwe n’urukiko ahanishwa igifungo kitari munsi y’umwaka umwe (1) ariko kitarenze imyaka (2) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda atari munsi y’ibihumbi magana atanu (Frw 500.000) ariko atarenze milliyoni imwe(1.000.000) niba gukoza isono byabereye mu nama y’Inteko nshingamategeko cyangwa byakorewe umwe mu bayobozi b’ikirenga b’igihugu ibihano biteganyijwe mu gika cya mbere cy’iyi ingingo byikuba kabiri.”

 

Gusebya Perezida birakomeza kuba icyaha

Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko ingingo ya 236 y’itegeko riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange itanyuranyije n’iya 15 n’iya 38 y’Itegeko Nshinga, kuko ngo inshingano za Perezida wa Repubulika zimuha umwihariko wo kuba hajyaho amategeko amurengera.

Iyo ngingo ya 236 ivuga Gutukana cyangwa Gusebya Perezida wa Repubulika:

“Umuntu wese utuka cyangwa usebya Perezida wa Repubulika aba akoze icyaha, iyo abihamijwe n’Urukiko ahanishwa igifungo kitari munsi y’imyaka itanu (5) ariko kitarenze imyaka irindwi (7) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda arenze miliyoni eshanu (Frw5.000.000) ariko atarenze milliyoni zirindwi (Frw7.000.000).”

Me Mugisha yari mu Rukiko, na Me Kabatsinga ndetse na Me Nkundabarashi bamwunganira. Yatangaje ko yakiriye neza imikirize y’uru rubanza.

UWANYIRIGIRA Josiane
UM– USEKE.RW

5 Ibitekerezo

  • Ariko ku gukura ubusambanyi , ubushoreke no guta urugo mu byaha mpanabyaha, Me Mugisha Richard YASTINZWE. Kuki mutabigaragaza muri title y’inkuru yanyu?

  • Hhhhhh uru rubanza nubundi rwari rumeze nko kwikinira, ingingo nyamukuru urabonako n’urukiko rw’ikirenga rwatinye kuyikoraho. Gusebya no gutuka perezida wa repuburika bivuga iki? Ese iyi ngingo yaba isobanura neza uburyo bikorwamo cyangwa uzajya avugako perezida ayoboye nabi bizitwa kumusebya bahite bamutambikana? Sinshyigikira abatuka umukuru w’igihugu ariko kuba yanahindurwa akamana katavugwaho mbona ataribyo kuko n’Imana Rurema tuzi mbona bayivuga uko bishakiye nkanswe umuntu. Mu Burundi mu minsi yashize hari abanyeshuri bahindanyije ifoto za Nkurunziza maze barabafunga, nabonye ibinyamakuru byo mu Rwanda byaritanguranwe bivugako abo banyeshuri barenganye, Nkurunziza kubw’imbabazi ze barabafunguye, hhhhhh muzi guhimbira ku bihugu duturanye, ngaho nimuvugeko iyi ngingo banze gukuraho ibangamiye itangazamakuru maze ndebe? Rahira ko mwatinyuka? MU bindi bihugu umukuru w’igihugu arubahwa ariko iyo bibaye ngombwa itangazamakuru riramucyaha mu nyandiko ndetse no mu bishushanyo bigatuma yisubiraho, naho muri Afurika iyo wibeshye ukavugako ba nyakubahwa bakora ibidahwitse bagutuma ifuku cyangwa inkuba ikakuzana ugakanirwa urwo bumva rugukwiye, ibi ni bimwe mu bituma Afurika idatera imbere.

  • Dukeneye abanyamategeko nk’aba basesengura bakareba amategeko abangamiye abaturage. Bravo Me Mugisha. Azanarebe ko itegeko ry’ubutaka naryo ntakibazo kirimo

  • Ziriya ngingo zirimo gusebya no gukoza isoni, usibye no kuba zivuguruza itegeko-nshinga, zagombye gusobanura neza ayo magambo: gusebya no gukoza isoni. Abantu babiri bashobora kuvugwaho ibintu bimwe umwe agakorwa n’isoni cyangwa agaseba undi ari mutaraga. Ubwo se usibye kugora abo bacamanza ni nde waca urwo rubanza. Amategeko yagombye kwandikwa ku buryo abacamanza batayagiramo urujijo. Naho ubundi ni aho amarangamutima na za ruswa bikomoka mu bucamanza. Muri rusange twishimire iri terambere. Murakoze.

  • Ubundi mu mategeko kirazira gushyiraho itegeko ritera urujijo: benshi bagarutse ku ijambo “gusebya”. Abatoye iri tegeko bagomba kugaragaza aho gusebya umukuru w’igihugu bihera n’aho bigarukira ni ukuvuga gushyiraho limits na boundaries zigena iki cyaha mpanabyaha otherwise ushobora kuvuga ukuri ariko ari ukuri gutuma ukuvuzweho aseba kuko ibyo yakoze ubwabyo bisebeje n’ubwo ariko kuri. Tuvuge ko nk’umunyamakuru avumbuye ko Perezida wa Repubulika yakiriye ruswa cg yanyereje amafaranga ya Rubanda akabitangaza anabifitiye gihamya kuko muri nature yabyo bisebye, uwabivuzweho azaba asebye bityo uwabyanditse abe yasebeje umukuru w’igihugu abihanirwe abe ahaniwe gushyira ku karubanda ukuri. Indi nenge ni uko iyi ngingo yica rya hame ry’uko abantu bareshya imbere y’amategeko kubera ko itegeko rigomba kugira caractere general. Niba abatoye iri tegeko barashakaga guhana gusebanya bagombaga kubikora mu buryo rusange aho kuzana umwihariko kuri perezida wenyine. None se abo perezida we yasebya bazarengerwa n’irihe tegeko ko ntacyo babavuzeho? Ese we ari hejuru y’amategeko? Kubijyanye n’ibyaha byo gucana inyuma mu bashakanye n’ubuharike nabyo kubigira ibyaha bihanwa simbona aho bishingiye: Ubundi isezerano ryo gushyingirwa n’isezerano nk’ayandi yose. Rero iyo umuntu yishe isezerano uwo bireba akaba atabyihanganira asaba ko amasezerano aseswa, agahabwa damages ziturutse ku kwica rya sezerano (iyo zihari). Impamvu ni uko isezerano iryo ariryo ryose rishingira ku bushake, ikintu wagiyemo ku bushake ntugitunganye uko bikwiye simbona uko bihinduka icyaha kuri sosiyeti ku buryo igukurikirana ikaguhana. Mwibuke ko abacamanza baca imanza mu izina rya Rubanda ” La Justice est rendu au nom du peuple” None rubanda ije ite mu isezerano rireba abantu babiri?. Hari uwavuga ngo none se andi masezerano ntabwo baregera inkiko? Yego ariko ikiba kigamijwe ni ugukiza impaka zishingiye kuri rya sezerano si ugutanga ibihano. Undi mwihariko iri sezerano ryo gushyingira rigira ni uko ridashingira ku bushake gusa ahubwo rishingira no ku rukundo. Urukundo ni amahitamo (choice) niyo mpamvu coercive method idakorana narwo. Itegeko rikoresha coercive method tubyibuke kuko iyo uryishe uhanwa kdi nabaho sindabona umuntu n’umwe wishimira ibihano. Aha rero niho haturuka ko kuzana ibihano mu mubano bisubiza ibintu irudubi kurusha kunga umuryango no kuwurwaza ngo ukomeze kuba hamwe bityo nkahuza na maitre kuri iyi ngingo. Nimurebe ishusho y’umubano w’abashakanye umwe avuye mu munyururu kubera gucana inyuma. Kuvuga ko uru rugo ruzakomeza kurangwamo urukundo nk’aho ntacyabaye byaba ari ukwirengagiza ukuri.

Subiza

Your email address will not be published. Required fields are marked *