• 16/12/2019 3:33 31

Akamaro k’Amateka yo Kwibuka

Inyandiko ya Dr MUNYANSANGA Olivier/umwarimu muri PIASS

Imyaka 25 irashize, Urwanda rwibuka kandi rwubaka inzibutso hose mu gihugu. Byafashije abanyarwanda n’abanyamahanga kumenya amateka mabi ya genocide.

Kwibuka byahaye abanyarwanda imbaraga zo guhangana nayo mateka mabi ndetse no kwirinda kuyasubiramwo.

Amateka nubgo yaba asharira, amurikira abantu, akamurikira ibihe byabo by’imbere bakabasha kubyinjiramwo no kubibamwo neza. Amateka agomba kwigwa, abantu bayasobanukirwa. Iyo atigishijwe neza, iyo atavuzwe ukwari,  abazaza bandi bimbere ntabgo bagira amahoro. Abahanga benshi mu by’ubuvuzi bwo mu mutwe, n’uburezi  bemeza ko kumenya amateka yawe, amateka y’igihugu cyawe, amateka y’ibyabaye, byubaka sosiyete iyariyo yose y’abantu. Ntiwatandukanya ikiremwa muntu n’amateka yacyo.

Mu Rwanda haracyari ikibazo cyuko bamwe tutarumva ngo tunemere amateka y’igihugu cyacu mu buryo bumwe. Rimwe na rimwe n’uvuze ukuri kwayo agatanga n’ibimenyetso, hari abatabyemera, ndetse akaba yafatwa nk’ umuhezanguni (extremist) kubera ko ugaragaza ukuri kw’ amateka. Dr Ngirente Edouard, umwaka ushize ubwo ibigo na za Minisiteri bibukaga ku nshuro ya 24 Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, yavuze ko ukuri kw’amateka ariwo musingi urinda kwirara no gucogora ku rugamba rwo kubaka igihugu no kugiteza imbere.

Niyo mpamvu umunyamateka w’umutaliyani Vincent Cassanova avuga ko abantu bagomba gupfumura amateka (trouer l’histoire) kugira ngo babashe kumenya no kwumva neza amateka bayahereye mu muzi. Ibyo bituma bamenya ukuri ku byabaye kandi bakabasha gukomeza kubaho. Abakurambere bacu harimwo na Aimé Césaire bashimangira ko ibitagira umuco cyangwa amateka birazima cyangwa bigacika (un peuple sans histoire est un peuple sans avenir).

Urumuri ni rucanwa mu gihe cyo kwibuka ni ikimenyetso k'ikizere cy'ejo.
Urumuri ni rucanwa mu gihe cyo kwibuka ni ikimenyetso k’ikizere cy’ejo.
  1. Kwibuka n’ingombwa

Kuva umuntu yabaho, igihe cyose no mu bihe byose umuntu aribuka, kwibuka ni ngombwa kugira ngo isi n’abantu bakomeze kuyibanamwo mu mahoro. Nta kwibuka kuriho ntabgo isi yatera imbere.

Buri sosiyete yose igira ibyo yibuka. Igira ibyo yitwararika, ikagenda ibyigisha abana bayo, bikaba uruhererekane n’umurage wayo.

Buri sosiyete igira amateka yayo yibuka, ikagira umuco wayo, ikagira ubuhanga n’ubumenyi byayo yibuka, ikabimenya, ikabyigisha, ikabiraga abayo. Bikayifasha gukomeza kubaho.

Buri sosiyete nzima ihanga ibishya ariko ifite ibyo iheraho, idahuzagurika, ikamenya ikibi n’ikiza, ikagenda yubakira ku biyifitiye akamaro. Ikamenya uko yitwara mu bihe biriho n’ibizaza.

Iyo umwana akojeje agatoke ke ku muriro, arashya agahora yibuka ko umuriro utwikana. Ntabyibagirwa kuko bimufasha kubaho.

Buri sosiyete igira ibyo ihitamo kwibuka, iteka kandi ifata ibiyifitiye akamaro. Ni ukuvuga ibiyifasha gusubiza ibibazo igenda ihura nabyo. Kwibuka ni ngombwa kuko sosiyete itibuka yazima cyangwa igacika: ntiyashobora kumenya ibiyifitiye akamaro ngo ibigire umurage, kandi yibuke no kwirinda ibishobora kuyigirira nabi.

Ibikorwa bijyanye no kwibuka bishingira cyane ku murage w’abasogokuru dukomora mu mateka no mu muco nyarwanda. Hari byinshi bikorwa mu rwego rwo kwibuka bisubiza abishwe n’abambuwe agaciro mu gihe cya Jenoside. Aha  harimo kubashyingura mu cyubahiro; mu muco nyarwanda uwawe uramuririra, ukamuherekeza, ukamushyingura mu cyubahiro gikwiriye ikiremwa muntu.

Kwibuka rero ni ngombwa nubgo bigoye kuko tuba twibuka amateka y’igihugu cyacu. N’amateka atari meza kuko hazamwo jenocide yakozwe n’abanyarwanda ikorerwa abandi banyarwanda. N’amateka ateye ubwoba kandi yihariye tugomba kuzabana nayo igihe cyose. Uburemere bw’amateka ya genocide yerekanwa na General Romeo Dallaire uvuga ko ingaruka z’ibyo yabonye mu Rwanda muri Jenocide zageze no ku bwonko bwe, bituma asigara nta bushobozi afite bwo kugira ibyiringiro byo kubaho, umucikakw’icumu we ntacyo yabona avuga.

Mwibaze namwe, muri Jenocide, buri munsi hacwaga Abatutsi ibihumbi cumi na mirongo irindwi na bane (10.074); naho buri munota hakicwa abantu igihumbi na mirongo irindwi na bane (1074). Mu mateka ntaho tubona  ubwitabire bukabije bwo gukora Jenoside nk’ubwagaragaye mu Rwanda aho abantu barenze miliyoni bishwe mu mezi 3, hakoreshejwe uburyo 38 ndengakamere bwo kwica abatutsi nko gufata abantu bakabotsa, gukubita imitwe y‘impinja ku nkuta z’inzu, guhamba abantu ari bazima n’ibindi bikorwa biteye isoni n’agahinda. Ubu bugome ni kimwe mu bimenyetso byerekana uburemere n’imiterere nyayo y’ingengabitekerezo ya Jenoside, bukanerekana, imbaraga nyinshi zigomba gushyirwa mu kuyirandura. Ibi byabaye ntabgo amateka yabinyura iruhande.

Kumenya ukuri kubyabaye no kwibuka ni kimwe mu bintu bifasha gukumira andi mahano ashobora kwongera gutezwa mu bantu. Kwibuka bituma abantu birinda ibya basubiza mu mateka mabi. Kenshi amateka mabi abantu barayahunga, bakayaceceka, bagashaka kuyasiba ariko arakomeza akagaruka mu bitekerezo cyangwa agakomeza kuzenguruka iruhande rw’imitekerereze y’abantu. Ibyo ntabgo bitanga amahoro cyangwa ngo bizane ubumwe n’ubwiyunge mu bantu.

Abantu iyo bibagiwe cyangwa bagakora gahunda yo gusiba ibyabaye mu mateka, abantu ntibongera kubana nka bantu. Kwibuka kandi ni n’uburyo bwo kurimburana n’imizi ingengabitekerezo ya  Jenoside kuko turacyayisanga mu mitekerereze n’imigirire ya bamwe mu  banyarwanda ndetse n’abanyamahanga.

Subiza

Your email address will not be published. Required fields are marked *